Javno sufinansiranje lokalnih medija – slučaj Radio-televizije Opštine Kovačica

Medijska scena Kovačice, male južnobanatske opštine, svodi se manje-više na jednu jedinu ustanovu koja se donedavno zvala Radio-televizija Opštine Kovačica. Dakle, postoji samo jedna RTV stanica sa veb-portalom i sedište joj je u Janošikovoj ulici, u zgradi nekadašnjeg vojnog odseka. U početku je bio samo radio – Radio Kovačica, koji je otpočeo s radom 1971. godine u zgradi Doma kulture „3. oktobar” u Kovačici. Najpre je bio pod upravom ove kulturne ustanove, a onda se osamdesetih osamostalio i postao jedna od najpoznatijih institucija u opštini.

Slušaj tekst

Čak i devedesetih, koje su obeležile raspad velike države, ratovi, sankcije, inflacija i politička previranja, čak i tada je Radio Kovačica uspevao da se održi najviše zahvaljujući svojim slušaocima. Stariji građani Kovačice rado će posvedočiti da je, u ne tako davnoj prošlosti, lokalni radio bio izuzetno slušana stanica – meštani su poznavali voditelje, prepričavao se sadržaj emisija, a često su kružile smešne anegdote i dogodovštine iz studija na spratu Doma kulture.

Nešto kasnije, 2001. godine, uz veliku stranu i domaću pomoć, osnovana je i televizija – nesumnjivo smeo projekat za tako malu opštinu.

OSNIVANJE I PRVE GODINE TV KOVAČICA

Jedna od ključnih ličnosti za osnivanje kovačičke televizije bila je Mirjana Vladisavljev.

– Televiziju smo stvorili zahvaljujući vlasniku Kanala 9 Nemanji Pavloviću. Za nekoliko meseci uspeli smo da napravimo dobar program i naša televizija je u tom periodu bila najgledanija u svim mestima naše opštine. Bavili smo se, pre svega, ovdašnjim temama, ali su nam gosti u studiju bile javne ličnosti iz cele Srbije. Već na prvom Sajmu medija u Novom Sadu 2002. godine naša televizija bila je predstavljena kao dobar primer lokalnog medija – seća se ova novinarka u penziji.

Nažalost, već tada je potreba lokalnih vlasti da kontroliše svoj javni medijski servis bila prisutna. Vladisavljev ističe da je relativno brzo smenjena s mesta glavne i odgovorne urednice zbog sukoba oko uređivačke politike. Novinarsku karijeru nastavila je u Novom Sadu, na Televiziji Kanal 9, gde je uređivala emisiju „Otvoreni ekran”.

RTV OK kao lokalni medijski servis

U prvom periodu Radio-televizija Opštine Kovačica je funkcionisala kao medijski servis, a njime je upravljala i finansirala ga lokalna samouprava. Međutim, uskoro se zakonska regulativa promenila, te je bilo neophodno da se mediji oslobode političke kontrole, da se privatizuju ili nađu sopstvene izvore prihoda. Tada je postalo jasno da je televizija skup medij za jednu nedovoljno razvijenu opštinu kao što je Kovačica. Ondašnja vlast je ipak uspela da izbegne privatizaciju, a rad ustanove nastavljen je kroz projektno finansiranje. Važno je napomenuti da novinarska udruženja naglašavaju da je prema Zakonu o javnom informisanju i medijima (član 22) uvek bilo zabranjeno sufinansiranje javnih servisa, međutim, to nikada nije predstavljalo prepreku da se na ovaj način pomogne Radio-televizija Opštine Kovačica.

Takav način rada se održao i nakon što je Demokratsku stranku na čelu opštine zamenila Srpska napredna stranka krajem 2015. Iako je opština izdvajala sve veće iznose za javno informisanje, ogroman deo tog novca odlazio je medijima iz drugih mesta, a kvalitet lokalnog javnog servisa je opadao. Politička kontrola je opstala i nakon promene zakonske regulative, kao i nakon promene lokalne vlasti, samo što je sada partija na čelu Opštine dodeljivala velike novčane iznose brojnim medijima sa strane za projekte koji uglavnom nisu dopirali do meštana ove siromašne opštine.

O vezi političke kontrole i finansiranja lokalnih medija Vladimira Dorčov Valtner, odgovorna urednica portala Storyteller i medijska konsultantkinja, kaže da politička kontrola lokalnih medija i pored promena zakonskog okvira očigledno nije nestala, već je samo promenila oblik.

– Umesto direktnog vlasništva, danas se kontrola najčešće sprovodi kroz finansijsku zavisnost od lokalnog budžeta, konkursno sufinansiranje bez jasnih kriterijuma javnog interesa – ili s jasnim kriterijumima koji se ne poštuju – i kroz imenovanja upravljačkih i uredničkih struktura. U takvom ambijentu, novinari u mnogim lokalnim medijima ulaze u stanje autocenzure, pa čak često pristaju i na cenzuru, što publika vrlo jasno prepoznaje. Niske ocene objektivnosti i poverenja u informacije upravo to potvrđuju: građani imaju osećaj da medij ne izveštava u njihovo ime, već da se kreće u okvirima koji su politički bezbedni – objašnjava Vladimira Dorčov Valtner.

Ona smatra da nova zakonska regulativa nije nimalo doprinela nestanku političke kontrole. U malim sredinama kao što su vojvođanske često je donela više nesigurnosti nego stvarne slobode. Kako urednica Storytellera ističe, mediji koji nisu imali kapacitete da se profesionalizuju, da razviju sopstvene modele održivosti i da izgrade odnos sa publikom, ostali su formalno javni, ali suštinski slabi.

Milioni dinara uloženi u RTV OK

U prethodnih deset godina za lokalnu radio-televiziju Opština Kovačica je izdvojila više od 85 miliona dinara ili nešto više od 700.000 evra. Međutim, rezultati tih izdvajanja nimalo nisu impresivni.

Preko Javnog poziva za sufinansiranje projekata iz budžeta Opštine Kovačica radi ostvarivanja javnog interesa u oblasti javnog informisanja u 2015. godini dodeljeno je bezmalo devet miliona dinara i čitav taj iznos otišao je Radio-televiziji Opštine Kovačica za realizaciju dva projekta – Opština Kovačica u etru i Opština Kovačica u fokusu. Već sledeće godine, sumu koju je lokalna samouprava izdvojila za javno informisanje više je nego udvostručena – na prvom konkursu za 2016. godinu lokalna radio-televizija dobila je 7.575.000 dinara, a na drugom još 3.300.000. Međutim, prvi put je bezmalo isto toliko para otišlo i medijima iz drugih sredina.

Sledeće, 2017. godine za lokalni medij raspoređeno je nešto manje od deset miliona, a godinu dana kasnije pet i po miliona dinara. Na konkursu 2019. godine za RTV OK izdvojeno je 9.560.000, dok je 2020. godine od dvadeset miliona dinara opštinskog novca lokalna radio-televizija dobila 7.900.000 dinara. Zanimljivo je da se te 2020. na konkursu prvi put pojavljuje i lokalno udruženje građana Oko info Kovačica, koje dobija 4.600.000 za projekat Kovačica je svet, pri čemu su medijski sadržaji ovog udruženja realizovani i emitovani i na Radio-televiziji Opštine Kovačica, pa postoje indicije da se kroz ovo udruženje lokalni medij dovijao za veće sume novca. Konkursom iz 2021. godine podeljeno je 22.000.000 dinara, a lokalnim medijima otišlo je 13.100.000 dinara (RTV OK 5.500.000 i UG Oko info 7.600.000). Sledeće godine, 2022. raspoređen je isti iznos – Radio-televizija Opštine Kovačica dobila je 9.600.000 dinara, a pomenuto UG 5.050.000 dinara.

Godinu dana kasnije, 2023. dodeljeno je 23.500.000 dinara i to 10.800.000 za Radio-televiziju Opštine Kovačica i 3.000.000 za UG Oko info Kovačica. Pošto je 7. marta 2024. istekla dozvola REM-a za Javno preduzeće za informativnu delatnost RADIO-TELEVIZIJA OPŠTINE KOVAČICA, REM je 13. maja izdao dozvolu za novi entitet iz Kovačice pod nazivom TV Tok, a kao pružalac medijske usluge upisano je Udruženje građana MEDIJA CENTAR KOVAČICA. Za medije je prošle godine izdvojeno iz opštinskog budžeta samo milion dinara. I u takvim uslovima UG Oko info dobilo je skromnih 270.000 dinara, dok se lokalni javni medijski servis zbog isteka dozvole više nije pojavio na konkursu.

Ove, 2025. godine iz budžeta je raspoređeno četiri miliona dinara, od čega je 1.250.000 dobilo UG Oko info Kovačica, dok je pomenuta organizacija MEDIJA CENTAR KOVAČICA učestvovala na konkursima Pokrajinskog sekretarijata za kulturu, javno informisanje i odnose s verskim zajednicama i Ministarstva informisanja, od kojih je dobilo oko šest miliona dinara. Indikativno je da se novo udruženje nije pojavljivalo na konkursima koje je lokalna samopurava u Kovačici raspisivala 2024. i 2025.

Tradicionalni mediji u trci s digitalom

Činjenica da je kovačička opština izrazito multinacionalna uzdigla je značaj njenog lokalnog medijskog servisa na mnogo viši nivo. Njegov zadatak bio je da čuva jezičku i kulturnu raznolikost, gradi poverenje i omogući različitim zajednicama da budu vidljivije. Kao što je slučaj i sa ostalim radio i televizijskim stanicama, i kovačički lokalni medij je s godinama gubio trku sa dinamičnijim i mladima bližim internet portalima i društvenim mrežama.

Istraživanje koje smo sproveli na ispitanicima iz kovačičke opštine nažalost pokazuje da Radio-televizija Opštine Kovačice više nije tako rado viđen gost u kućama Kovačičana, Padinaca, Crepajaca, Debeljačana… Čak 55,5 procenata ispitanika ispitanica uopšte ne prati ni radio ni televiziju ni veb-portal ove ustanove. Od onih koji prate rad Radio-televizija Opštine Kovačice, 33 odsto njih prati je svakodnevno, 43 odsto nekoliko puta nedeljno, a 23 odsto samo jednom nedeljno. Najviše građana i građanki prati njene postove na društvenim mrežama (27,8%). Sledi televizija koju gleda 18,5% izjašnjenih, pa YouTube kanal televizije sa udelom od 12% i na začelju su radio (7,4%) i veb-portal (7,4%). Izrazita višejezičnost programa ove ustanove (koja je nekada bila možda i njena glavna odlika) danas je sasvim upitna, jer programe na srpskom i na slovačkom jeziku prati 89,9% građana, dok su emisije na mađarskom i rumunskom zastupljene s manje od pet procenata pratilaca.

Ovakvi rezultati nikoga nisu iznenadili jer građani i građanke Kovačice i okoline daju vrlo slabu ocenu radu Radio-televizije Opštine Kovačica. Objektivnost informisanja, tačnost i proverenost informacija, brzina izveštavanja, raznovrsnost tema – sve su ocenjene negativnom ocenom (tabele u prilogu). Nije čudno što je onda i poverenje građanstva u informacije sa ovog medija izuzetno nisko – prosečna ocena je nedovoljna (1,47). Ono što je možda i najvažnija poruka našeg istraživanja o radu Radio-televizija Opštine Kovačice može se svesti na sledeće: na pitanje „Kada biste uporedili rad RTV OK danas s radom ove ustanove (radija i televizije) pre deset godina, kako biste ocenili rad RTV OK danas?”,čak 86,6% ispitanika kaže da je rad ove ustanove gori ili značajno gori nego pre deset godina. A na pitanje „Smatrate li da rad RTV OK doprinosi poboljšanju života u zajednici?”, prosečna ocena koju su građani dali je, školskim rečnikom rečeno, jedva dovoljna – tek 1,58.

Publika gubi poverenje u kovačički medij

– Takvi rezultati veoma jasno ukazuju na duboku krizu poverenja građana i građanki u rad lokalnog medija RTV OK. Publika ga ne vidi kao relevantan izvor informacija o sopstvenoj zajednici, što je jedan od najtežih pokazatelja gubitka društvene funkcije medija. U gotovo svim segmentima koje građani prepoznaju kao ključne za kvalitetno informisanje, dominiraju najniže ocene. To pokazuje da se ne radi o pojedinačnim propustima ili trenutnom nezadovoljstvu, već o dugotrajnijem problemu u načinu na koji lokalni medij funkcioniše i komunicira sa zajednicom. Građani i građanke slabo ocenjuju rad lokalnog medija jer ne osećaju da on prepoznaje njihove stvarne probleme i potrebe. Izostanak kritičkog pristupa, ograničen raspon tema i nedostatak različitih perspektiva dovode do toga da se sadržaj doživljava kao formalan i udaljen od svakodnevnog života – tvrdi medijska konsultantkinja Vladimira Dorčova Valtner.

Prema njenom mišljenju, kada lokalni medij ne postavlja pitanja u ime zajednice, već se zadržava na protokolarnom izveštavanju, publika gubi razlog da ga prati, te on gubi svaku prednost u odnosu na digitalne platforme. Kako se može povratiti poverenje građana i građanki? Samo dugoročnim i suštinskim promenama.

– To podrazumeva jačanje profesionalne i uređivačke nezavisnosti, otvaranje prostora za različite glasove, ozbiljno bavljenje problemima zajednice, kao i jasno distanciranje od političkog uticaja. Bez toga, lokalni medij ostaje formalna institucija bez stvarne publike i bez društvene relevantnosti – kaže Dorčova Valtner.

Anketa sprovedena među lokalnim stanovništvom ogledalo je stanja lokalnog informisanja u Kovačici, ali i u sličnim sredinama u Vojvodini. Ona pokazuje da publika želi drugačiji, odgovorniji i hrabriji lokalni medij.

Bez informacija o aktuelnim protestima

Iako se s materijalnim izdvajanjima u proteklih deset godina moralo mnogo više uraditi u pogledu obezbeđivanja kvalitetnih sredstava za rad, bolje kadrovske zastupljenosti, kao i značajnijem prisustvu lokalnog medijskog servisa na internetu – kako kroz razvoj veb-portala, tako i kroz uticajnije prisustvo na društvenim mrežama – jasno je da materijalna izdvajanja nisu dovoljan faktor i da je mala verovatnoća da bi još veća ulaganja sprečila propadanje RTV OK. Paradoksalno, lokalna samouprava je u proteklom periodu potrošila velika sredstva na javno informisanje, međutim, lokalno javno informisanje i Radio-televizija Opštine Kovačice s njime u svakom smislu – materijalnom, kadrovskom, programskom, u smislu dosega i uticaja – sve više je propadalo i kod meštana te opštine je gubilo na značaju.

Ako su se u proteklih deset godina, a naročito u ovoj godini društvenih lomova i protesta, u Opštini Kovačica dešavale mnoge stvari i proticali brojni procesi o kojima slušaoci lokalnog radija i gledaoci lokalne televizije nisu mogli saznati skoro ništa – razumljivo je da su informacije značajne za njihove živote morali tražiti na drugim mestima.

Ostaje pitanje, hoće li tako i nadalje biti?